[column blad Soφie 5]

‘Sofie’ blijft me fascineren, en ik blijf nog even op zoek gaan naar Sofies (of Sofieën?) uit het verleden, die de huidige Soφie-lezer zouden kunnen aanspreken. Zo bijvoorbeeld het in vele talen vertaalde De wereld van Sofie van Jostein Gaarder (1991); wie heeft er niet van genoten? Het boek lijkt me een mooie metafoor voor ons ‘nieuwe’ blad, dat het toch ook altijd weer heeft over de vraag in wat voor wereld wij eigenlijk leven.

Op het eerste gezicht lijkt de roman niets anders dan een speelse manier om de geschiedenis van de westerse filosofie te vertellen, zoals Alberto aan het meisje Sofie doet. Hij vertelt over de ene na de andere wijsgeer die over ‘de’ wereld heeft nagedacht. Maar de vraag is steeds of zo’n wijsgerig geanalyseerde ‘wereld’ wel ‘mijn’ wereld is. Dat is precies het eigenlijke thema van het boek, zoals de titel al zegt: de ‘wereld’ van Sofie. Wat is dat voor een wereld die, naarmate het boek vordert, steeds eigenaardiger wordt? Het boek wordt pas echt spannend als duidelijk wordt dat er nog een ‘andere’ wereld is: de wereld van Hilde en haar vader.

Welke van die twee werelden is de ‘echte’? Of is dat een foute vraag? Is de ene de wereld van de materie, de andere de wereld van de geest? Of zijn beide de wereld van allebei? (Vergelijk de stelling van Hilary Putnam: ‘de geest en de wereld scheppen samen de geest en de wereld’.) Wie maakt uit wat wat is? Hoe raken de twee werelden elkaar? De vader van Hilde blijkt de ‘schepper’ van Sofies wereld te zijn. Hij kan op elk willekeurig moment in haar wereld ingrijpen. Maar kan Sofie – wier eigen vader altijd ‘op reis’ is – ook bij de wereld van Hildes vader komen? Sofie voelt de tranen achter haar oogleden prikken, omdat haar dat nooit zal lukken.

Maar tegelijkertijd zijn Sofie en Hilde ten diepste een en dezelfde persoon; Sofie is een dochter van de Vader! In de loop van het boek, vooral aan het eind, versmelten Sofie en Hilde steeds meer met elkaar. Hier wordt de diepste vraag aangeroerd: Hildes wereld blijft enerzijds onaanraakbaar voor Sofie; anderzijds is zij Sofie. Zal de vaderloze mens uit onze wereld dan toch bij de Vader kunnen uitkomen? Hopelijk heeft Soφie, wat het antwoord op die vraag betreft, meer te bieden dan Gaarder…