[column nieuwe blad 'Soφie', fusie van 'ELLIPS' en 'Beweging', febr. 2011 ]

De nieuwe naam van dit blad is natuurlijk allereerst een leuke afkorting van ‘filosofie’. Maar ‘sophiologen’ (ja, die bestaan echt!) zouden er een heel andere associatie bij hebben en onmiddellijk aan de ‘heilige Sophia’ denken. Ik bedoel niet de Italiaanse martelares Sophia, gestorven in 137 n.C., maar de Vrouwe naar wie de Aya Sophia in Instanbul, de beroemde Sofiakerken in Kiev (Oekraïne) en Novgorod (Rusland) en de Bulgaarse hoofdstad Sofia genoemd zijn. De ‘heilige Sophia’ is hier een verwijzing naar de Wijsheid van God uit Spreuken 8. De christelijke theologie heeft daar gewoonlijk Christus in gezien. Wikipedia vertelt dan ook dat de Aya Sophia gewijd is aan de Logos, de tweede persoon van de Godheid. Maar als dat zo is, waarom zien we dan in álle Sophiakerken in de apsis een enorme afbeelding van de Madonna? Ik vroeg het aan de Nederlandstalige Turkse gids in de Aya Sophia, en ze had geen idee.

Laten we bedenken dat de gepersonifieerde Wijsheid altijd een vrouw is; in Spreuken 8 en 9 staat Vrouwe Wijsheid tegenover Vrouwe Dwaasheid. De Joden vereenzelvigen haar met de Torah; sommige rabbijnen zeiden dat de Torah vóór haar ‘neerdaling’ naar de aarde als een dochter bij God op schoot zat. Op dezelfde wijze zagen en zien de oosters-orthodoxe sophiologen de Wijsheid als een vrouw; deze ‘dochter van God’ zou dan geïncarneerd zijn in de maagd Maria. Daarom zijn de Sofiakerken in wezen altijd Mariakerken, die Maria op bijzondere – en weinig bekende – wijze eren: als de vleesgeworden Wijsheid van God. Dit hele vleeswordingsproces wordt prachtig uitgebeeld in de plafondschildering van de Maria-de-Victoriakerk in Ingolstadt.

Vraag de Italiaanse gids in de Vaticaanse musea eens wie de jonge vrouw is op Michelangelo’s fresco van de schepping van Adam in de Sixtijnse kapel. God heeft zijn linker arm om die jonge vrouw geslagen! Wie is zij? Er is een goede kans dat de Italiaanse gids het niet weet. U weet het nu wel! En u weet nu ook waarom Maria in het beroemde ‘Lam Gods’ te Gent van de gebr. Van Eyck op haar kleed een verwijzing naar Vrouwe Wijsheid draagt!